Widok

Kategoria: Instytucje Unii Europejskiej

Stanowienie prawa

W procesie stanowienia prawa UE uczestniczą trzy główne instytucje:

  1. Parlament Europejski, który reprezentuje obywateli UE i jest przez nich bezpośrednio wybierany
  2. Rada Unii Europejskiej, która reprezentuje rządy państw członkowskich. Pracom Rady przewodniczą kolejno poszczególne kraje UE w ramach tzw. prezydencji
  3. Komisja Europejska, która reprezentuje interesy całej Unii.

Te trzy instytucje w ramach „zwykłej procedury ustawodawczej” (dawna „współdecyzja”) wspólnie kształtują politykę i stanowią prawo obowiązujące w całej UE. Z reguły to Komisja proponuje nowe akty prawne, a Parlament i Rada je przyjmują. Komisja i państwa członkowskie odpowiadają potem za ich wdrażanie, zaś sama Komisja czuwa nad ich właściwym stosowaniem i wprowadzaniem w życie.

Jakie są rodzaje aktów prawodawczych?

Istnieje kilka rodzajów aktów prawodawczych, stosowanych w różny sposób:

Zalecenia i opinie nie mają mocy wiążącej.

Jak stanowi się prawo?

Każdy europejski akt prawodawczy opiera się na określonym artykule w traktacie, zwanym jego podstawą prawną, która decyduje o tym, jaką procedurę ustawodawczą należy zastosować. Proces decyzyjny określony jest w traktacie i obejmuje wnioski ustawodawcze Komisji, kolejne czytania w Radzie i w Parlamencie Europejskim oraz opinie organów doradczych. W Traktacie określone jest ponadto, kiedy do przyjęcia aktu prawodawczego wymagana jest jednomyślność Rady, a kiedy wystarcza większość kwalifikowana głosów.Większość aktów prawodawczych UE przyjmuje się w drodze zwykłej procedury ustawodawczej. W ramach tej procedury Parlament Europejski i Rada wspólnie wykonują władzę prawodawczą.Procedurę tę wszczyna Komisja. Komisja, rozważając przedłożenie wniosku o podjęcie działań, nierzadko zwraca do rządów, przedsiębiorców, organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obywateli o przedstawienie poglądów w danej sprawie. Zebrane opinie są uwzględniane we wniosku Komisji, który przedstawiany jest Radzie i Parlamentowi Europejskiemu. Do przedłożenia wniosku mogą wzywać Rada, Rada Europejska, Parlament Europejski lub obywatele UE. Wnioski takie mogą być też przedkładane z inicjatywy własnej Komisji.

W Radzie i w Parlamencie odbywają się czytania wniosku i debaty nad jego treścią. Jeżeli w drugim czytaniu nie zostanie osiągnięte porozumienie, wniosek jest kierowany do komitetu pojednawczego, składającego się z jednakowej liczby przedstawicieli Parlamentu Europejskiego i Rady. W posiedzeniach komitetu uczestniczą również przedstawiciele Komisji, biorąc udział w dyskusjach. Po osiągnięciu przez komitet porozumienia uzgodniony tekst przesyłany jest do trzeciego czytania w Parlamencie Europejskim i w Radzie w celu jego ostatecznego przyjęcia jako aktu prawodawczego. W większości przypadków Parlament Europejski głosuje nad wnioskami zwykłą większością głosów, a Rada kwalifikowaną większością głosów, przy czym każde państwo członkowskie dysponuje w Radzie określoną liczbą głosów proporcjonalną do jego wielkości i liczby ludności. W przypadku niektórych głosowań wymagana jest jednomyślność Rady.

Procedury specjalne

W zależności od przedmiotu wniosku wykorzystuje się specjalne procedury ustawodawcze. W procedurze konsultacji Rada ma obowiązek zasięgnięcia opinii Parlamentu Europejskiego w sprawie wniosku Komisji, ale nie jest zobowiązana do uwzględnienia tej opinii. Postępowanie to ma zastosowanie jedynie w kilku dziedzinach, takich jak odstępstwa od przepisów dotyczących rynku wewnętrznego czy prawo konkurencji. W procedurze zgody Parlament Europejski może przyjąć albo odrzucić wniosek, ale nie może proponować poprawek. Procedura ta może znaleźć zastosowanie, jeśli wniosek dotyczy zatwierdzenia wynegocjowanej umowy międzynarodowej. Istnieją ponadto nieliczne przypadki, w których przepisy uchwalać mogą Rada i Komisja lub tylko sama Komisja. 

Zasięganie opinii i uprawnienie do wniesienia sprzeciwu

Oprócz trójkąta „Komisja – Rada – Parlament Europejski” istnieje jeszcze szereg organów doradczych, których opinii należy zasięgnąć, jeśli wniosek ustawodawczy dotyczy obszaru ich zainteresowania. Nawet w razie nieuwzględnienia opinii tych organów procedura ta przyczynia się do sprawowania nadzoru demokratycznego nad prawodawstwem UE, ponieważ poddaje je, w jak najszerszym zakresie, krytycznej analizie.

  1. Organami tymi są:Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny, który reprezentuje grupy społeczeństwa obywatelskiego, takie jak pracodawcy, związki zawodowe czy środowiska społeczne;
  2. Komitet Regionów, który stanowi forum wyrażania opinii przez samorządy lokalne i regionalne.

Istnieje ponadto możliwość zasięgania opinii innych instytucji lub organów, jeśli wniosek objęty jest obszarem ich zainteresowania lub posiadają one wiedzę specjalistyczną w danej dziedzinie. Na przykład należy spodziewać się, że wnioski dotyczące kwestii gospodarczych lub finansowych będą konsultowanez Europejskim Bankiem Centralnym.

Udział obywateli

Korzystając z „europejskiej inicjatywy obywatelskiej”, 1 mln obywateli UE z przynajmniej jednej czwartejpaństw członkowskich UE może zwrócić się do Komisji o przedłożenie wniosku ustawodawczegodotyczącego konkretnej kwestii. Komisja będzie starannie badała wszystkie inicjatywy, które wchodzą w zakres jej uprawnień i które znalazły poparcie 1 mln obywateli. Przesłuchanie w sprawie inicjatyw odbywa się w Parlamencie Europejskim. Takie inicjatywy mogą zatem wpływać na działalność instytucji UE, jak również na debatę publiczną.

Kontrola ze strony parlamentów narodowych

Parlamenty narodowe otrzymują projekty aktów prawodaw czych równocześnie z Parlamentem Europejskim i Radą. Mogą one przedstawić swoją opinię, dopilnowując, by decyzje podejmowane były na najbardziej odpowiednim szczeblu. Działania UE są objęte zasadą pomocniczości – co oznacza, że UE podejmuje działania jedynie wtedy, gdy będą one skuteczniejsze na szczeblu UE niż na szczeblu krajowym.

Z zakresu obowiązywania tej zasady wyłączone są obszary, w których Unia posiada wyłączną kompetencję. Parlamenty narodowe monitorują zatem prawidłowe stosowanie zasady pomocniczości w procesie decyzyjnym UE.

Zakres podejmowanych decyzji

Traktaty zawierają wykaz obszarów polityki, w których UE może podejmować decyzje. W niektórych obszarach polityki UE ma wyłączną kompetencję, co oznacza, że decyzje są podejmowane na poziomie UE przez państwa członkowskie spotykające się w Radzie i przez Parlament Europejski. Takimi obszarami działalności są: cła, zasady konkurencji, polityka pieniężna w odniesieniu do strefy euro, a także ochrona ryb i handel.W innych obszarach polityki kompetencje decyzyjne są dzielone między Unię a państwa członkowskie. Oznacza to, że pierwszeństwo mają ewentualne przepisy uchwalone na szczeblu UE. Jeśli jednak na szczeblu UE nie przyjęto przepisów, poszczególne państwa członkowskie mogą stanowić prawo na poziomie krajowym. Kompetencje dzielone mają zastosowanie w wielu obszarach polityki, takich jak rynek wewnętrzny, rolnictwo, środowisko, ochrona konsumentów i transport.Decyzje we wszystkich innych obszarach polityki pozostają w gestii państw członkowskich. Komisja nie może więc przedłożyć wniosku ustawodawczego w obszarze, który nie jest wymieniony w Traktacie. W niektórych dziedzinach Unia może jednak wspierać wysiłki podejmowane przez państwa członkowskie. Dotyczy to takich dziedzin jak sektor kosmiczny, edukacja, kultura czy turystyka. Natomiast w innych dziedzinach, takich jak pomoc zewnętrzna i badania naukowe, UE może prowadzić działania równoległe, na przykład programy pomocy humanitarnej.

Inne instytucje UE

Ważną rolę odgrywają dwie inne instytucje:

Trybunał Sprawiedliwości stoi na straży stosowania prawa europejskiego

Trybunał Obrachunkowy kontroluje finansowanie działań Unii.

Uprawnienia i obowiązki wszystkich tych instytucji określono w traktatach, które stanowią podstawę wszystkich działań UE. W traktatach określono również zasady i procedury, których muszą przestrzegać instytucje UE. Treść traktatów uzgadniają prezydenci lub premierzy wszystkich państw UE, a ich ratyfikacji dokonują parlamenty krajowe.

Unia Europejska posiada szereg innych, wyspecjalizowanych instytucji i organów międzyinstytucjonalnych:

Europejski Bank Centralny odpowiada za europejską politykę pieniężną

Europejska Służba Działań Zewnętrznych (ESDZ) wspiera Wysokiego Przedstawiciela Unii do Spraw Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa, który to urząd sprawuje obecnie Catherine Ashton. Przewodniczy ona posiedzeniom Rady do Spraw Zagranicznych oraz kieruje wspólną polityką zagraniczną i bezpieczeństwa, czuwając przy tym nad spójnością i koordynacją działań zewnętrznych UE.

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny reprezentuje społeczeństwo obywatelskie, pracodawców i pracowników

Komitet Regionów reprezentuje władze regionalne i lokalne

Europejski Bank Inwestycyjny finansuje projekty inwestycyjne UE i wspiera małe przedsiębiorstwa poprzez Europejski Fundusz Inwestycyjny

Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich bada skargi dotyczące przypadków niewłaściwego administrowania w instytucjach i organach UE

Europejski Inspektor Ochrony Danych odpowiada za ochronę danych osobowych obywateli

Urząd Publikacji publikuje informacje o UE

Europejski Urząd Doboru Kadr zajmuje się rekrutacją pracowników do instytucji i innych organów UE

Europejska Szkoła Administracji zapewnia specjalistyczne szkolenia dla pracowników UE 

szereg wyspecjalizowanych agencji i zdecentralizowanych organów wypełnia wiele różnych zadań technicznych, naukowych i zarządczych